اوراق بدهی در بورس چیست؟

ارکان اصلی اوراق بدهی چیست؟

فرآیند انتشار اوراق بدهی متکی بر چندین رکن حقوقی و اجرایی است تا شفافیت، ضمانت و نقدشوندگی تضمین شود. در ادامه این بخش به بررسی برخی از ارکان اصلی اوراق بدهی پرداخته‌ایم.

بانی

بانی، شخص حقوقی (مانند شرکت‌ها، نهادهای دولتی یا شهرداری‌ها) است که به دلیل نیاز به سرمایه، فرآیند انتشار اوراق را آغاز می‌کند. بانی در اوراق مبتنی بر دارایی به عنوان مالک اولیه شناخته می‌شود. از این جهت اعتبار مالی و عملیاتی بانی، نقش مهمی در رتبه‌بندی اعتباری اوراق دارد.

ناشر

ناشر شخص یا نهادی است که اوراق بدهی را برای جذب سرمایه از خریداران منتشر می‌کند. هدف از ایجاد نهاد واسط یا ناشر، جداسازی دارایی‌های پایه انتشار اوراق از دیگر دارایی‌های بانی است. نهاد واسط، وجوه جمع‌آوری شده از سرمایه‌گذاران را به بانی منتقل کرده و به نمایندگی از سرمایه‌گذاران، مالکیت دارایی‌ها را در اختیار می‌گیرد.

متعهد پذیره‌نویس

متعهد پذیره‌نویس نهاد مالی است که وظیفه تضمین فروش اوراق بدهی را در زمان عرضه اولیه بر عهده دارد. در صورتی که تمام اوراق منتشر شده در مدت زمان پذیره‌ نویسی توسط سرمایه‌گذاران خریداری نشود، متعهد پذیره‌نویس طبق قرارداد موظف است باقی‌مانده اوراق را خریداری کند. این رکن تضمین می‌کند که فرآیند تامین مالی بانی با شکست مواجه نشود و کل مبلغ مورد نیاز جمع‌آوری گردد. به صورت معمول شرکت‌های تامین سرمایه یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری بزرگ این نقش را ایفا می‌کنند.

ضامن

ضامن یکی از حیاتی‌ترین بخش‌ها برای کاهش ریسک نکول است. ضامن یک نهاد مالی معتبر (مانند بانک‌ها، مؤسسات مالی یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری) است که بازپرداخت اصل و سود اوراق را در سررسیدهای مشخص شده تضمین می‌کند. در شرایطی که بانی به هر دلیلی نتواند تعهدات مالی خود را انجام دهد، ضامن مسئولیت پرداخت وجوه به سرمایه‌گذاران را بر عهده می‌گیرد. در نظر داشته باشید که تمام اوراق بدهی ضامن ندارند.

بازارگردان

بازارگردانان مسئول حفظ نقدشوندگی اوراق در بازار ثانویه شناخته می‌شوند. این نهاد با در اختیار داشتن منابع مالی و بخشی از اوراق، به طور مستمر اقدام به خرید و فروش اوراق می‌کند. از این طریق نقدینگی حفظ شده و از نوسانات شدید قیمتی جلوگیری به عمل می‌آید. فعالیت بازارگردان باعث کاهش ریسک نقدشوندگی و افزایش ثبات بازار می‌شود.

تاریخچه و اهمیت بازار بدهی در اقتصاد کلان

در روش سنتی، تامین سرمایه به صورت کلی بر وام گیری از بانک‌های مرکزی و شبکه بانکی متکی بود. در این روش دولت‌ها و دیگر نهادهای مالی برای پوشش کسری بودجه یا توسعه فعالیت‌های خود، به منابع بانکی وابسته می‌شدند. اتکای صد درصدی به سیستم بانکی در کوتاه مدت می‌تواند نیازها را رفع کند و نقدینگی لازم را در اختیار این نهادها قرار دهد. با این حال ظرفیت محدود بانک‌ها در ارائه وام به مشتریان و نرخ‌های بهره دستوری و فشار بر پایه پولی به ناکارآمدی استفاده از این روش در بلندمدت می‌انجامند. در بسیاری از کشورها، اتکای بیش از حد به این شیوه تامین سرمایه باعث افزایش بدهی دولت به سیستم بانکی شده است. افزایش بدهی دولت به بانک مرکزی در نهایت می‌تواند به بحران‌های مالی مانند تورم‌های سنگین، بی‌ثباتی نرخ بهره، کاهش قدرت وام دهی بانک‌ها و … منجر شود.

به همین سبب در اقتصاد جهانی و همچنین ایران برای کاهش فشار وارده بر بانک‌های مرکزی، بازار اوراق بدهی به عنوان جایگزینی کارآمدتر ارائه شد. در این بازار با انتشار اوراق بدهی، امکان تامین مالی مستقیم از سرمایه‌گذاران را فراهم شده و سیستم بانکی برای تامین سرمایه کمتر تحت فشار قرار می‌گیرند. از این جهت بازار بدهی امروزه یکی از ارکان اصلی اقتصادهای مدرن و ابزاری کلیدی در حفظ ثبات مالی به شمار می‌رود. در ایران نیز به منظور رونق اقتصاد و جلوگیری از ایجاد تورم اولین بار در سال 1373 پس از جنگ، اوراق مشارکت جهت نوسازی منطقه نواب تهران منتشر شد.

ویژگی های اساسی اوراق بدهی

ویژگی‌های اساسی اوراق بدهی بر پایه رابطه حقوقی میان ناشر و سرمایه‌گذار تعریف می‌شود. در این رابطه میان ناشر و خریدار، دارنده اوراق به عنوان بستانکار شناخته شده و جزو شرکای تجاری به شمار نمی‌رود. در این ساختار، سرمایه‌گذار (خریدار اوراق بدهی) مبلغی را در اختیار ناشر قرار می‌دهد و در مقابل، حق دریافت اصل سرمایه و بهره ثابت تعیین ‌شده را در زمان‌های مشخص به‌دست می‌آورد. خریداری اوراق بدهی برخلاف اوراق سهام، هیچ‌گونه مالکیت، حق رأی یا مشارکت در سود عملیاتی شرکت را ایجاد نمی‌کنند. در این فرایند تنها تعهدات مالی مشخص و از پیش تعیین‌ شده دخیل هستند. این ماهیت قراردادی و شفاف، اوراق بدهی را به یکی از پایه‌های اصلی بازار درآمد ثابت تبدیل کرده است.

همچنین سرمایه گذاران با خرید اوراق بدهی در صورت ورشکستگی ناشر این اوراق، نسبت به سهامداران اولویت دارند. به این معنا که در صورت ورشکستگی شرکت، ابتدا باید اصل سرمایه و سود دارندگان اوراق بدهی پرداخت شود. این شرایط ریسک سرمایه‌گذاری را به طرز قابل توجهی کاهش داده است. دیگر ویژگی مهم اوراق بدهی داشتن ارزش اسمی و سررسید پرداخت از پیش تعیین شده است. ارزش اسمی مبنای بازپرداخت نهایی و محاسبه سود دوره‌ای است و سررسید نشان می‌دهد که چه زمانی اصل سرمایه باید بازگردانده شود.

انواع اوراق بدهی در بازار بورس ایران

انواع اوراق بدهی ارائه شده در بازار ایران بر اساس قوانین اسلامی به سه دسته زیر تقسیم ‌می‌شوند:

• اوراق مشارکت؛
• اوراق صکوک ؛
• اسناد خزانه اسلامی.

در ادامه این بخش هر یک از این اوراق بدهی را بررسی کرده‌ایم.

اوراق مشارکت

اوراق مشارکت یکی از بهترین اوراق بدهی بورس برای تامین مالی در اقتصاد ایران است که با هدف جذب سرمایه برای اجرای پروژه‌های عمرانی، تولیدی و زیرساختی ارائه می‌شود. این اوراق به طور معمول توسط دولت، شهرداری‌ها و شرکت‌های بزرگ منتشر می‌شوند. در این نوع سرمایه‌گذاری خریداران علاوه بر دریافت اصل سرمایه و سود تعیین شده، در سود حاصل از پروژه‌ مورد نظر نیز سهیم خواهند بود. سود این مشارکت به صورت علی‌الحساب به خریداران اوراق پرداخت شده و درصورتی که سود پروژه از سود پرداختی بیشتر باشد، مابه‌التفاوت آن پرداخت می‌شود. همچنین از آن جایی که سود حاصل از این نوع سرمایه گذاری تصمین شده است، ریسکی خریداران را تهدید نمی‌کند. با این حال سود دریافتی در مقایسه با دیگر روش‌های سرمایه‌گذاری مانند خریداری اوراق سهامی پایین‌تر است. در اقتصاد کلان، انتشار اوراق مشارکت به کنترل نقدینگی، مدیریت تورم و هدایت سرمایه‌های خرد به سمت پروژه‌های سازنده کمک می‌کند. برای اطلاع از جزئیات این اوراق می‌توانید مقاله اوراق مشارکت چیست را مطالعه کنید.

اوراق صکوک

اوراق صکوک نوعی اوراق بهادار در بازار سرمایه هستند که با هدف تامین مالی طراحی شده‌اند. اوراق صکوک در کشورهای اسلامی به عنوان جایگزین اوراق قرضه (Bonds) به سرمایه‌گذاران ارائه شده‌اند. در اوراق صکوک برخلاف اوراق بدهی با سود ثابت، مالکیت بخشی از یک دارایی، پروژه یا منافع حاصل از آن به خریدار منتقل می‌شود. در این شرایط بازده اوراق نیز بر پایه عملکرد واقعی همان دارایی شکل می‌گیرد. این ویژگی باعث می‌شود صکوک از نظر فقهی مشروع باشد و مشکل پرداخت سود ثابت (ربا) از میان برداشته شود. اوراق صکوک دارای انواع مختلفی مانند اوراق اجاره، مرابحه، استصناع، سلف، منفعت و … است.

اسناد خزانه اسلامی

اسناد خزانه اسلامی یا اخزا، نوعی اوراق بدهی کوتاه‌مدت و بدون کوپن است که دولت برای تسویه بدهی‌ها، كنترل نقدينگی، تامین و مدیریت کسری بودجه و … منتشر می‌کند. این اوراق با ارزش اسمی مشخص و سررسید معین عرضه می‌شوند و سرمایه‌گذاران آن‌ها را با تخفیف نسبت به ارزش اسمی خریداری می‌کنند. با این اوصاف بازده سرمایه گذاری در این اوراق از مابه‌التفاوت قیمت خرید و مبلغ دریافتی در سررسید به ‌دست می‌آید. نقدشوندگی اسناد خزانه اسلامی بسیار بالا بوده و امکان معامله آن در بازار فرابورس فراهم شده است. بازپرداخت این اوراق در سررسید تعیین شده توسط خزانه داری کل کشور به خریداران انجام می‌شود.