# اوراق بدهی در بورس چیست؟ > **Content Team & Meta Data** > Author: روژین سراجی (کارشناس محتوا) > Last Updated: ۱۴۰۴-۱۱-۲۸ > Source URL: https://newirb.irkodalg.shop/article/bourse/debt-securities/ --- اوراق بدهی یکی از بنیادی‌ترین ارکان بازار بورس ایران به شمار رفته و نقش مهمی در تأمین مالی دولت و شرکت‌ها ایفا می‌کنند. این اوراق با فراهم‌ کردن جریان نقدی و سطحی کنترل شده از ریسک، به‌ عنوان ستون اصلی سرمایه‌گذاری کم‌ ریسک در بورس ایران شناخته می‌شوند. در این مقاله از ایران ریبیت با پاسخ به سوال اوراق بدهی چیست، سعی کرده‌ایم جزئیات مربوط به اوراق بدهی، انواع و ارکان آن را برای شما روشن سازیم. اوراق بدهی چیست؟ اوراق بدهی (Debt securities) نوعی ابزار مالی با درآمد ثابت است که دولت، شرکت‌ها یا نهادهای مالی برای تأمین سرمایه خود منتشر می‌کنند. این نهادها با انتشار اوراق بدهی سرمایه مورد نیاز خود را تامین کرده و در مقابل، متعهد می‌شوند اصل سرمایه و سود مشخصی را در زمانی از پیش تعیین شده به خریداران پرداخت کنند. به عبارتی دیگر ناشران این اوراق از خریداران وام دریافت کرده و در مقابل اصل سرمایه و درصدی ثابت از سود را پرداخت می‌کنند. از آن جایی که سود خرید این اوراق ثابت و تضمین شده است، بسیاری سرمایه‌گذاری از طریق خرید اوراق بدهی را یکی از کم‌ریسک ترین روش‌های موجود برای کسب سود در بورس ایران می‌دانند. اوراق بدهی به سادگی در بازار بورس معامله می‌شوند و امکان انتقال مالکیت آن به افراد مختلف وجود دارد. لازم به ذکر است که اوراق بدهی عموما توسط شرکت‌های سهامی عام در بازار منتشر می‌شوند. در تحلیل اوراق بدهی، عواملی مانند نرخ سود، سررسید، رتبه اعتباری و بازده تا سررسید اهمیت زیادی دارند و شناخت آن‌ها برای سرمایه‌گذاران و تحلیلگران بازار سرمایه ضروری است. ارکان اصلی اوراق بدهی چیست؟ فرآیند انتشار اوراق بدهی متکی بر چندین رکن حقوقی و اجرایی است تا شفافیت، ضمانت و نقدشوندگی تضمین شود. در ادامه این بخش به بررسی برخی از ارکان اصلی اوراق بدهی پرداخته‌ایم. بانی بانی، شخص حقوقی (مانند شرکت‌ها، نهادهای دولتی یا شهرداری‌ها) است که به دلیل نیاز به سرمایه، فرآیند انتشار اوراق را آغاز می‌کند. بانی در اوراق مبتنی بر دارایی به عنوان مالک اولیه شناخته می‌شود. از این جهت اعتبار مالی و عملیاتی بانی، نقش مهمی در رتبه‌بندی اعتباری اوراق دارد. ناشر ناشر شخص یا نهادی است که اوراق بدهی را برای جذب سرمایه از خریداران منتشر می‌کند. هدف از ایجاد نهاد واسط یا ناشر، جداسازی دارایی‌های پایه انتشار اوراق از دیگر دارایی‌های بانی است. نهاد واسط، وجوه جمع‌آوری شده از سرمایه‌گذاران را به بانی منتقل کرده و به نمایندگی از سرمایه‌گذاران، مالکیت دارایی‌ها را در اختیار می‌گیرد. متعهد پذیره‌نویس متعهد پذیره‌نویس نهاد مالی است که وظیفه تضمین فروش اوراق بدهی را در زمان عرضه اولیه بر عهده دارد. در صورتی که تمام اوراق منتشر شده در مدت زمان پذیره‌ نویسی توسط سرمایه‌گذاران خریداری نشود، متعهد پذیره‌نویس طبق قرارداد موظف است باقی‌مانده اوراق را خریداری کند. این رکن تضمین می‌کند که فرآیند تامین مالی بانی با شکست مواجه نشود و کل مبلغ مورد نیاز جمع‌آوری گردد. به صورت معمول شرکت‌های تامین سرمایه یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری بزرگ این نقش را ایفا می‌کنند. ضامن ضامن یکی از حیاتی‌ترین بخش‌ها برای کاهش ریسک نکول است. ضامن یک نهاد مالی معتبر (مانند بانک‌ها، مؤسسات مالی یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری) است که بازپرداخت اصل و سود اوراق را در سررسیدهای مشخص شده تضمین می‌کند. در شرایطی که بانی به هر دلیلی نتواند تعهدات مالی خود را انجام دهد، ضامن مسئولیت پرداخت وجوه به سرمایه‌گذاران را بر عهده می‌گیرد. در نظر داشته باشید که تمام اوراق بدهی ضامن ندارند. بازارگردان بازارگردانان مسئول حفظ نقدشوندگی اوراق در بازار ثانویه شناخته می‌شوند. این نهاد با در اختیار داشتن منابع مالی و بخشی از اوراق، به طور مستمر اقدام به خرید و فروش اوراق می‌کند. از این طریق نقدینگی حفظ شده و از نوسانات شدید قیمتی جلوگیری به عمل می‌آید. فعالیت بازارگردان باعث کاهش ریسک نقدشوندگی و افزایش ثبات بازار می‌شود. تاریخچه و اهمیت بازار بدهی در اقتصاد کلان در روش سنتی، تامین سرمایه به صورت کلی بر وام گیری از بانک‌های مرکزی و شبکه بانکی متکی بود. در این روش دولت‌ها و دیگر نهادهای مالی برای پوشش کسری بودجه یا توسعه فعالیت‌های خود، به منابع بانکی وابسته می‌شدند. اتکای صد درصدی به سیستم بانکی در کوتاه مدت می‌تواند نیازها را رفع کند و نقدینگی لازم را در اختیار این نهادها قرار دهد. با این حال ظرفیت محدود بانک‌ها در ارائه وام به مشتریان و نرخ‌های بهره دستوری و فشار بر پایه پولی به ناکارآمدی استفاده از این روش در بلندمدت می‌انجامند. در بسیاری از کشورها، اتکای بیش از حد به این شیوه تامین سرمایه باعث افزایش بدهی دولت به سیستم بانکی شده است. افزایش بدهی دولت به بانک مرکزی در نهایت می‌تواند به بحران‌های مالی مانند تورم‌های سنگین، بی‌ثباتی نرخ بهره، کاهش قدرت وام دهی بانک‌ها و ... منجر شود. به همین سبب در اقتصاد جهانی و همچنین ایران برای کاهش فشار وارده بر بانک‌های مرکزی، بازار اوراق بدهی به عنوان جایگزینی کارآمدتر ارائه شد. در این بازار با انتشار اوراق بدهی، امکان تامین مالی مستقیم از سرمایه‌گذاران را فراهم شده و سیستم بانکی برای تامین سرمایه کمتر تحت فشار قرار می‌گیرند. از این جهت بازار بدهی امروزه یکی از ارکان اصلی اقتصادهای مدرن و ابزاری کلیدی در حفظ ثبات مالی به شمار می‌رود. در ایران نیز به منظور رونق اقتصاد و جلوگیری از ایجاد تورم اولین بار در سال 1373 پس از جنگ، اوراق مشارکت جهت نوسازی منطقه نواب تهران منتشر شد. ویژگی های اساسی اوراق بدهی ویژگی‌های اساسی اوراق بدهی بر پایه رابطه حقوقی میان ناشر و سرمایه‌گذار تعریف می‌شود. در این رابطه میان ناشر و خریدار، دارنده اوراق به عنوان بستانکار شناخته شده و جزو شرکای تجاری به شمار نمی‌رود. در این ساختار، سرمایه‌گذار (خریدار اوراق بدهی) مبلغی را در اختیار ناشر قرار می‌دهد و در مقابل، حق دریافت اصل سرمایه و بهره ثابت تعیین ‌شده را در زمان‌های مشخص به‌دست می‌آورد. خریداری اوراق بدهی برخلاف اوراق سهام، هیچ‌گونه مالکیت، حق رأی یا مشارکت در سود عملیاتی شرکت را ایجاد نمی‌کنند. در این فرایند تنها تعهدات مالی مشخص و از پیش تعیین‌ شده دخیل هستند. این ماهیت قراردادی و شفاف، اوراق بدهی را به یکی از پایه‌های اصلی بازار درآمد ثابت تبدیل کرده است. همچنین سرمایه گذاران با خرید اوراق بدهی در صورت ورشکستگی ناشر این اوراق، نسبت به سهامداران اولویت دارند. به این معنا که در صورت ورشکستگی شرکت، ابتدا باید اصل سرمایه و سود دارندگان اوراق بدهی پرداخت شود. این شرایط ریسک سرمایه‌گذاری را به طرز قابل توجهی کاهش داده است. دیگر ویژگی مهم اوراق بدهی داشتن ارزش اسمی و سررسید پرداخت از پیش تعیین شده است. ارزش اسمی مبنای بازپرداخت نهایی و محاسبه سود دوره‌ای است و سررسید نشان می‌دهد که چه زمانی اصل سرمایه باید بازگردانده شود. انواع اوراق بدهی در بازار بورس ایران انواع اوراق بدهی ارائه شده در بازار ایران بر اساس قوانین اسلامی به سه دسته زیر تقسیم ‌می‌شوند: اوراق مشارکت؛ اوراق صکوک ؛ اسناد خزانه اسلامی. در ادامه این بخش هر یک از این اوراق بدهی را بررسی کرده‌ایم. اوراق مشارکت اوراق مشارکت یکی از بهترین اوراق بدهی بورس برای تامین مالی در اقتصاد ایران است که با هدف جذب سرمایه برای اجرای پروژه‌های عمرانی، تولیدی و زیرساختی ارائه می‌شود. این اوراق به طور معمول توسط دولت، شهرداری‌ها و شرکت‌های بزرگ منتشر می‌شوند. در این نوع سرمایه‌گذاری خریداران علاوه بر دریافت اصل سرمایه و سود تعیین شده، در سود حاصل از پروژه‌ مورد نظر نیز سهیم خواهند بود. سود این مشارکت به صورت علی‌الحساب به خریداران اوراق پرداخت شده و درصورتی که سود پروژه از سود پرداختی بیشتر باشد، مابه‌التفاوت آن پرداخت می‌شود. همچنین از آن جایی که سود حاصل از این نوع سرمایه گذاری تصمین شده است، ریسکی خریداران را تهدید نمی‌کند. با این حال سود دریافتی در مقایسه با دیگر روش‌های سرمایه‌گذاری مانند خریداری اوراق سهامی پایین‌تر است. در اقتصاد کلان، انتشار اوراق مشارکت به کنترل نقدینگی، مدیریت تورم و هدایت سرمایه‌های خرد به سمت پروژه‌های سازنده کمک می‌کند. برای اطلاع از جزئیات این اوراق می‌توانید مقاله اوراق مشارکت چیست را مطالعه کنید. اوراق صکوک اوراق صکوک نوعی اوراق بهادار در بازار سرمایه هستند که با هدف تامین مالی طراحی شده‌اند. اوراق صکوک در کشورهای اسلامی به عنوان جایگزین اوراق قرضه (Bonds) به سرمایه‌گذاران ارائه شده‌اند. در اوراق صکوک برخلاف اوراق بدهی با سود ثابت، مالکیت بخشی از یک دارایی، پروژه یا منافع حاصل از آن به خریدار منتقل می‌شود. در این شرایط بازده اوراق نیز بر پایه عملکرد واقعی همان دارایی شکل می‌گیرد. این ویژگی باعث می‌شود صکوک از نظر فقهی مشروع باشد و مشکل پرداخت سود ثابت (ربا) از میان برداشته شود. اوراق صکوک دارای انواع مختلفی مانند اوراق اجاره، مرابحه، استصناع، سلف، منفعت و ... است. اسناد خزانه اسلامی اسناد خزانه اسلامی یا اخزا، نوعی اوراق بدهی کوتاه‌مدت و بدون کوپن است که دولت برای تسویه بدهی‌ها، كنترل نقدينگی، تامین و مدیریت کسری بودجه و ... منتشر می‌کند. این اوراق با ارزش اسمی مشخص و سررسید معین عرضه می‌شوند و سرمایه‌گذاران آن‌ها را با تخفیف نسبت به ارزش اسمی خریداری می‌کنند. با این اوصاف بازده سرمایه گذاری در این اوراق از مابه‌التفاوت قیمت خرید و مبلغ دریافتی در سررسید به ‌دست می‌آید. نقدشوندگی اسناد خزانه اسلامی بسیار بالا بوده و امکان معامله آن در بازار فرابورس فراهم شده است. بازپرداخت این اوراق در سررسید تعیین شده توسط خزانه داری کل کشور به خریداران انجام می‌شود. بازده و نحوه تعیین قیمت اوراق بدهی بازده اوراق بدهی به معنای نرخ سود مورد انتظار سرمایه‌گذار از نگهداری اوراق بدهی تا سررسید است. با این حال باید توجه داشته باشید که اوراق بدهی یک مفهوم کلی بوده و دارای چند زیرمجموعه مانند اوراق قرضه، مشارکت، صکوک و اخزا است. بازده این اوراق به طور معمول تحت تاثیر نرخ بهره، ریسک اعتباری، احتمال نکول و ریسک نقدشوندگی قرار دارد. همچنین این بازده به صورت درصدی بیان شده و برای سرمایه‌گذاران درآمد ثابت به همراه دارد. در نظر داشته باشید که قیمت و بازده این اوراق دو مفهوم جدا از هم بوده و باهم رابطه عکس دارند. به طوری که افزایش قیمت اوراق موجب کاهش بازدهی آن در طول مدت سرمایه گذاری می‌شود. ساده‌ترین روش محاسبه بازده این اوراق تقسیم کوپن بر ارزش اسمی است. در ادامه جدول مقایسه‌ای انواع اوراق بدهی را ارائه کرده‌ایم. نوع اوراق بدهی نحوه تعیین قیمت اوراق رابطه قیمت و بازده نکات مهم اسناد خزانه اسلامی بر اساس تنزیل قیمت اسمی معکوس چون بدون کوپن هستند، عامل تعیین‌کننده نرخ تنزیل بازار است. هرچه نرخ بهره بازار بالاتر رود، قیمت اخزا کاهش می‌یابد. اوراق مشارکت ارزش فعلی سود دوره‌ای + اصل سرمایه معکوس چون کوپن ثابت دارند، نوسان قیمت کمتر از اخزاست. صکوک (اجاره، مرابحه، مشارکت و… ) بسته به نوع صکوک، قیمت‌گذاری متفاوت است معکوس ریسک ناشر در تعیین قیمت این اوراق نقش مهمی ایفا می‌کند. ریسک های مهم سرمایه گذاری در اوراق بدهی ریسک نکول یکی از مهم‌ترین ریسک‌های سرمایه‌ گذاری در اوراق بدهی به شمار می‌رود. در شرایطی نکول رخ می‌دهد که ناشر اوراق بدهی نقدینگی کافی برای پوشش بدهی‌های خود را در اختیار نداشته باشد. در این حالت ارائه دهنده اوراق نمی‌تواند تعهدات مالی خود را به انجام برساند. هرچه وضعیت اعتباری ناشر ضعیف‌تر باشد، احتمال نکول و در نتیجه نوسان قیمت اوراق بیشتر می‌شود. این ریسک به صورت مستقیم بر بازده مورد انتظار، قیمت بازار و جذابیت اوراق اثر می‌گذارد. در بازارهایی که شفافیت اطلاعاتی کمتر است، ریسک نکول می‌تواند به ضررهای جبران ناپذیر نیز منجر شود. به همین دلیل ریسک نکول یکی از کلیدی‌ترین عوامل در تحلیل اوراق بدهی که باید توسط خریداران به دقت بررسی شود. ریسک نقدشوندگی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در ارزیابی اوراق بدهی دارد و به میزان سهولت خرید و فروش اوراق بدون ایجاد فشار قیمتی اشاره می‌کند. ریسک نقدشوندگی پایین در دوره‌های نوسان بازار یا بحران‌های مالی تشدید شده و به ضرر مالی سرمایه‌گذار منجر می‌شود. به همین سبب، نقدشوندگی یکی از معیارهای اصلی در انتخاب اوراق بدهی و مدیریت ریسک پرتفوی به شمار می‌رود. علاوه بر موارد ذکر شده ممکن است سرمایه گذاران با ریسک‌های زیر هم رو به رو شوند. مزایای اوراق بدهی سرمایه‌ گذاری در اوراق بدهی مزایای قابل‌توجهی برای سرمایه‌گذاران با رویکرد کم‌ریسک به همراه دارد. اوراق بدهی جریان درآمدی پایدار برای سرمایه گذاران ایجاد می‌کنند و نوسان کمتری نسبت به دارایی‌های پرریسک مانند سهام دارند. همچنین تضمین پرداخت سود و اصل سرمایه باعث می‌شود اوراق بدهی به عنوان دارایی‌های بسیار کم ریسک شناخته شوند. به علاوه، تنوع بالا در انواع اوراق مانند اوراق دولتی یا شرکتی، به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد متناسب با سطح ریسک‌ پذیری خود بهترین را برگزینند. اولویت بالاتر دارندگان اوراق بدهی در زمان ورشکستگی ناشر نیز جزو مزایای مهم اوراق بدهی شناخته می‌شود. با این اوصاف مزایای سرمایه‌ گذاری در اوراق بدهی به صورت خلاصه شامل موارد زیر است: تنوع و کاهش ریسک پرتفوی سرمایه گذاری سرمایه گذاری امن درآمد ثابت و دوره ای (سود مشخص و پایدار) اولویت بالاتر نسبت به سهامداران در زمان ورشکستگی اوراق بدهی برای چه افرادی مناسب است؟ اوراق بدهی برای افرادی مناسب است که اولویت اصلی آن‌ها حفظ سرمایه و دریافت سود پایدار است. این دسته از سرمایه گذاران عموما ریسک پذیری پایینی دارند، به همین سبب سرمایه گذاری در اوراق سهامی مناسب آن‌ها نیست. از آنجایی که اوراق بدهی تعهدات مشخصی برای پرداخت سود دوره‌ای و بازپرداخت اصل سرمایه دارند، برای سرمایه‌گذارانی که به دنبال پیش‌بینی‌ و ثبات در برنامه‌ریزی مالی خود هستند نیز گزینه‌ای ایده‌آل به شمار می‌رود. همچنین سرمایه گذاران، در دوره‌های نوسان شدید بازار سهام به منظور کاهش ریسک پرتفوی، می‌توانند بخشی از سرمایه خود را به اوراق بدهی اختصاص دهند. نتیجه گیری در این مقاله تلاش کردیم به پرسش «اوراق بدهی در بورس چیست» پاسخ دهیم و دریافتیم که این اوراق از اصلی‌ترین ابزارهای تأمین مالی در بازار سرمایه محسوب می‌شوند. اوراق بدهی امکان جذب منابع بلندمدت را برای دولت و شرکت‌ها فراهم می‌سازند. همچنین این اوراق به دلیل درآمد ثابت، اولویت در بازپرداخت نسبت به سهامداران و سطح ریسک کنترل‌ شده، گزینه‌ای مناسب برای سرمایه‌گذاران با رویکرد محافظه‌کارانه به شمار می‌روند. ## Specifications & Data - **Topic Category:** اوراق بدهی یکی از ارکان بازار بورس ایران به شمار رفته و نقش مهمی در تأمین مالی دولت و شرکت‌ها ایفا می‌کند. این اوراق با فراهم‌ کردن جریان نقدی و سطحی کنترل‌شده از ریسک، به‌‌عنوان ستون اصلی سرمایه‌گذاری کم‌ریسک در بورس ایران شناخته می‌شوند. ## Frequently Asked Questions (FAQ) ### Q: آیا اوراق بدهی سود تضمینی دارد؟ > A: در اغلب اوراق بدهی نرخ سود مشخص و تعهد پرداخت وجود دارد، اما تضمین آن به اعتبار ناشر یا وجود ضامن بستگی دارد. ### Q: آیا می‌توان قبل از سررسید اوراق بدهی را فروخت؟ > A: بله ایت اوراق را می‌توان پیش از سررسید با قیمت بازاری اوراق بدهی به فروش رساند. ### Q: سرمایه گذاری در صندوق درآمد ثابت بهتر است یا خرید مستقیم اوراق؟ > A: سرمایه گذاری در صندوق درآمد ثابت ریسک کمتری نسبت به اوراق بدهی دارد، اما انتخاب بین این دو روش سرمایه گذاری به شرایط خریدار بستگی دارد.